ΡΑΓΔΑΙΕΣ ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΕ ΜΙΑ ΔΕΚΑΕΤΙΑ
«Στην Θράκη μάθαμε πολλά» ομολογούν οι εμπνεύστριες του προγράμματος εκπαίδευσης μουσουλμανοπαίδων

Η Άννα Φραγκουδάκη και η Θάλεια Δραγώνα οι επιστημονικές υπεύθυνοι του προγράμματος εκπαίδευσης μουσουλμανοπαίδων, μιλούν στο «Χρόνο» κάνοντας την δική τους αποτίμηση μιας προσπάθειας που συμπλήρωσε 10 χρόνια κι άρχισε να αποδίδει καρπούς. Μιας προσπάθειας που πέρασε από χίλια κύματα, που άντεξε, που γέννησε δεκάδες βιβλία, μεθόδους οπτικοακουστικές, που δέχθηκε κριτικές βελτιώσεις, που δημιούργησε ένα πυρήνα χριστιανών και μουσουλμάνων συνεργατών, που δουλεύουν με πάθος στο πρόγραμμα αυτό, το οποίο ολοκληρώνει τον κύκλο του.

Τις συναντήσαμε εν όψει της διημερίδας που γίνεται από χθες στην πόλη μας, ενώ την Κυριακή στο Ξενία θα παρουσιαστούν οι εργασίες των παιδιών, θεατρικά δρώμενα, παιγνίδια κ.ά. δράσεις, αποτυπώνοντας την δουλειά που έγινε στην τρέχουσα χρονιά.
Στιγμές έντονες που περνάνε μέσα από το μυαλό σας, τα πρώτα δύσκολα χρόνια, αλλά και τα μετέπειτα.
-Τα πρώτα χρόνια ήταν πράγματι δύσκολα. Είναι αλήθεια ότι ήρθαμε λίγο ακάλεστοι, δηλαδή κανείς στην αρχή δεν μας ήθελε. Μας έστειλε το υπουργείο Παιδείας, ούτε η πλειονότητα, ούτε η μειονότητα δεν ήθελε. Υπήρχε καχυποψία από όλες τις πλευρές, αλλά νομίζω ότι τώρα κοιτάζοντας προς τα πίσω μπορεί κανείς να δει ότι όλοι αναγνωρίζουν πως άρχισαν να φυτρώνουν ό,τι σπείραμε τόσα χρόνια. Ο καλός σπόρος. Κατά την γνώμη μας έκανε πολλά καλά αυτό το πρόγραμμα. Βέβαια το ευνόησαν οι συνθήκες. Η μονιμότητα αυτής της πολιτικής ένταξης των παιδιών της μειονότητας που έρχεται από όλες τις κυβερνήσεις και όλους τους υπουργούς ανεξάρτητα, αυτό είναι ένα σταθερό πράγμα. Αυτό βοήθησε πάρα πολύ και αν μέναμε απλώς στα αντικειμενικά, δηλαδή τα μετρήσιμα αποτελέσματα, έχουμε από το 1997 τεράστια αλλαγή στην συμμετοχή των παιδιών στο σχολείο. Έχουμε τετραπλασιασμό στην β’ θμια, δηλαδή στο γυμνάσιο και τα τελευταία χρόνια ακόμη πιο μεγάλη αύξηση στον αριθμό στο λύκειο, με πολύ γρήγορους ρυθμούς. Έχουμε θεαματική αλλαγή στην πρόσβαση των κοριτσιών στο σχολείο αυτά τα 10 χρόνια. Και να σας πω και κάτι, αυτό δείχνει και κάτι τελικά και για την ίδια την θρακική κοινωνία. Όταν έχουμε τόσο χαμηλά ποσοστά όσο ήταν όταν φτάσαμε το 1997, μέσα σε δύο χρόνια έγινε μία πολύ μεγάλη έρευνα με υπεύθυνη την κ. Σκούνη την συνεργάτιδά μας από το πανεπιστήμιο Αθηνών, διαπιστώσαμε ότι ήταν 65% το ποσοστό των παιδιών που δεν τελείωναν το γυμνάσιο, ενώ στην υπόλοιπη χώρα ο μέσος όρος των παιδιών που δεν τελειώνουν το γυμνάσιο είναι γύρω στο 7%. Είναι τερατώδης αριθμός που σημαίνει μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού των παιδιών περίπου αναλφάβητοι. Στην εποχή μας είσαι αναλφάβητος με απλώς απολυτήριο δημοτικού, χωρίς απολυτήριο γυμνασίου που είναι υποχρεωτικό. Αυτό βελτιώθηκε θεαματικά. Σήμερα πρέπει να είναι γύρω στο 30-35% το ποσοστό που δεν τελειώνει το γυμνάσιο. Και κάτι ακόμα. Αυτές οι αλλαγές δεν γίνονται στις κοινωνίες τόσο γρήγορα συνήθως. Θέλουν μία γενιά και δυο για να αλλάξουν τόσο ριζικά τα ποσοστά. Εδώ έχουμε κάθε 5ετία και μια περίπου θεαματική αλλαγή. Είναι καλό δείγμα για την κοινωνία γενικότερα, για την τάση των οικογενειών της μειονότητας, γιατί μιλάμε και για μικρά παιδάκια, να ενσωματωθούν στην κοινωνία, να είναι Έλληνες πολίτες, να μάθουν καλά τα παιδιά τους ελληνικά.
Το βλέπουν σαν ένα εφόδιο πλέον την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας;
-Απολύτως. Είναι ολοφάνερο άλλωστε με την ροή που έχουμε προς τα δημόσια γυμνάσια. Το 75% των παιδιών σήμερα στο γυμνάσιο επιλέγει το δημόσιο γυμνάσιο έναντι του μειονοτικού. Από τότε που άνοιξε ο δρόμος των παιδιών της μειονότητας με την ποσόστωση για τα ελληνικά ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα, φτιάχτηκε, είναι ολοφάνερο πια στους αριθμούς, φτιάχτηκε ένα όραμα, μία προσδοκία στα μέλη, τις οικογένειες της μειονότητας που είχαν παιδιά σχολικής ηλικίας, να πετύχουν το όνειρο τα παιδιά τους να σπουδάσουν σε ένα ελληνικό πανεπιστήμιο».
Βελτιώθηκαν οι ποσοτικοί και οι ποιοτικοί δείκτες στην εκπαίδευση
Η καθηγήτρια Θάλεια Δραγώνα σημειώνει την βελτίωση των ποσοτικών και των ποιοτικών δεικτών στην εκπαίδευση κάτι που είναι εκπληκτικό. «Είναι πραγματικά εντυπωσιακή η ποιοτική αλλαγή και η αλλαγή στο πόσα μέλη της μειονότητας είναι πια και μέλη του προγράμματος. Δηλαδή μέλη της μειονότητας δουλεύουν μαζί, συμμέτοχοι σε αυτή την ιστορία. Οι πλειονοτικοί και οι μειονοτικοί συνεργάτες συνεργάζονται και δουλεύουν για το ίδιο έργο. Αυτή την στιγμή στο πεδίο, στην Θράκη δηλαδή, 50% των συνεργατών μας είναι μέλη της μειονότητας. Δεν μπορούσε να είναι στην αρχή όταν κάναμε σχολικά βιβλία, δεν μπορούσε να είναι όταν κάναμε μεθόδους ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας, δεν μπορούσε να είναι σε αυτά τα κομμάτια. Αλλά όσο άνοιγε το πρόγραμμα και έβγαινε και σε άλλες δραστηριότητες έξω από την σχολική τάξη, τόσο πλήθαιναν οι συνεργάτες της μειονότητας. Για μένα αυτό είναι εξαιρετικής σημασίας, γιατί αυτό επιβεβαιώνει την ένταξη στην κοινωνία. Θα πει να μπορεί ο άλλος να κάθεται δίπλα σου με τις ίδιες προοπτικές, με τα ίδια όνειρα, με το ίδιο αντικείμενο συνεργασίας. Αυτό δεν υπήρχε μέχρι τώρα. Ξέρετε εσείς να μου πείτε πλαίσια που δουλεύουν τα μέλη της πλειονότητας και της μειονότητας από κοινού; Αυτό για μένα έχει τρομακτική σημασία.
Μέσα σε αυτά τα 10 χρόνια κ. Δραγώνα, τι είναι αυτό που σας έχει ικανοποιήσει ως άτομο και ως ακαδημαϊκό δάσκαλο;
-Με ικανοποιεί ότι βλέπω τα πράγματα να αλλάζουν, εγώ είμαι χρόνια στο πανεπιστήμιο και χρόνια έχω πολεμήσει πολλών ειδών διαφορετικά πράγματα στην ζωή μου. Αυτή η δουλειά της Θράκης ούτε την έχω ξανακάνει, ούτε θα την ματακάνω μέχρι το τέλος του βίου μου. Δηλαδή η αίσθηση ότι η δουλειά αυτή έχει μία σημασία, έχει ένα νόημα, δεν την είχα ποτέ. Σε ό,τι και αν έχω κάνει μέχρι τώρα, σε όσους φοιτητές κι αν δίδαξα, σε όσες δουλειές, σε όσα προγράμματα, όσες ερευνητικές δουλειές, όσα όνειρα, αυτή την δουλειά δεν την έχω ξανακάνει ποτέ. Δηλαδή να βλέπω τα πράγματα να αλλάζουν με γρήγορους ρυθμούς, να βλέπω ανθρώπους να πολεμάνε μέσα τους και έξω τους να επιλύσουν τα δύσκολα πράγματα που είναι η αναγνώριση του άλλου που είναι διαφορετικός από σένα, εκατέρωθεν, να βλέπω μία κοινωνία που είχε και έχει προβλήματα και να βλέπω αυτά τα προβλήματα να τα πολεμάνε οι άνθρωποι. Για μας τους ακαδημαϊκούς δασκάλους που είμαστε στα αμφιθέατρα, που έχουμε το εύκολο υλικό των φοιτητών, που παίζουμε με τις ιδέες μερικές φορές τζάμπα, τις γράφουμε στα βιβλία, τις λέμε με ωραία λόγια, ξαφνικά να τις βλέπεις στην πράξη, να βλέπεις τους ανθρώπους να πολεμάνε γι’ αυτές, δεν υπάρχει μεγαλύτερη ικανοποίηση. Και αυτό που πραγματικά μου κάνει εντύπωση και με εμάς τους ίδιους, ότι είμαστε τόσοι άνθρωποι που δουλεύουμε σε αυτό το πρόγραμμα και έχουμε το ίδιο πάθος που είχαμε την πρώτη μέρα που αρχίσαμε. Δεν μειώθηκε ούτε μία στιγμή ο ενθουσιασμός και η εμπλοκή των ανθρώπων μέσα σε 10 χρόνια. Είναι μεγάλο επίτευγμα αυτό.
Θα σας λείψει η Θράκη;
-Θα μου λείψει τρομερά. Δεν αντέχω να σκεφτώ ότι μπορεί να τελειώσει, πενθώ αφάνταστα. Και προσπαθώ να μηχανευτώ τρόπους να μπορώ να συνεχίζω και να συνεχίζω…
Στεκόμαστε στο πρακτικό κομμάτι της αποτίμησης αυτής της δεκαετίας όπως παρουσιάστηκε χθες το απόγευμα κατά την έναρξη της σχετικής διημερίδας όπου οι δύο επιστημόνισες τόνισαν: «Μέσα στα δέκα χρόνια που πέρασαν, το ΠΕΜ έκανε ένα έργο τεράστιο σε ποσότητα τουλάχιστον, που επέφερε σημαντικές βελτιώσεις στην εκπαίδευση των παιδιών της μειονότητας. Το πρώτο έργο του ΠΕΜ ήταν τα πολλά σχολικά βιβλία και εκπαιδευτικά υλικά που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο του Φεβρουαρίου στην Αθήνα, όπου και σχολιάστηκαν πολύ θετικά από τους προσκεκλημένους συνέδρους. 1). Δημιουργήθηκαν 40 σχολικά βιβλία και υλικά για το δημοτικό, λογισμική μέθοδος εκμάθησης της ελληνικής ως ξένης γλώσσας, ελληνοτουρκικό λεξικό για παιδιά και γραμματική για παιδιά και εφήβους. Για το Γυμνάσιο έγιναν συμπληρωματικά εκπαιδευτικά υλικά για τη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας, τα μαθηματικά, τη φυσική, την ιστορία, τη λογοτεχνία, λογισμικό υλικό για τη γεωγραφία, λεξικά και γραμματική για εφήβους.

ΤΟ ΕΡΓΟ ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΙ
Το μεγάλο αυτό υλικό για το δημοτικό και για το γυμνάσιο έχει τα ακόλουθα θετικά χαρακτηριστικά. 2) Είναι παιδαγωγικά μοντέρνο, στηριγμένο στις σύγχρονες παιδαγωγικές θεωρίες για την ανάγκη να κινητοποιεί η διδασκαλία την περιέργεια και τον ενδιαφέρον των μαθητών, να τους μαθαίνει όχι έτοιμες γνώσεις αλλά πώς να μαθαίνουν και να αναπτύσσει την κριτική τους σκέψη με το να τους μαθαίνει να θέτουν ερωτήματα στα οποία να ψάχνουν τις γνώσεις για να συγκροτήσουν την απάντηση, να αξιοποιεί την τεχνολογία (μεγάλο μέρος του διδακτικού υλικού του ΠΕΜ είναι ηλεκτρονικό), να μαθαίνει στα παιδιά στην εποχή της μαζικής πληροφόρησης, πώς να διαλέγουν και πώς να ταξινομούν τις γνώσεις.
Ακόμα σημαντικότερο είναι, νομίζουμε, ότι το πλούσιο εκπαιδευτικό υλικό και το περιεχόμενο των βιβλίων του ΠΕΜ σέβεται και αναγνωρίζει τη μητρική γλώσσα και την πολιτισμική ταυτότητα των παιδιών της μειονότητας, κάτι που είναι από τους βασικότερους παράγοντες για την καλή επίδοση, χωρίς τον οποίο, δεν μπορεί τίποτα να αλλάξει και τίποτα να πετύχει σχετικά με τη μάθηση. Περιέλαβε στα σχολικά βιβλία και εκπαιδευτικά υλικά τα ονόματα, τα ήθη και τις συνήθειες, τη θρησκεία των μειονοτικών παιδιών, έφτιαξε ελληνοτουρκικά λεξικά για παιδιά, δημιούργησε ηλεκτρονική μέθοδο εκμάθησης της ελληνικής ως ξένης γλώσσας με γλώσσα στήριξης την τουρκική, (όπου διαβάζει το παιδί ελληνικά και μ’ ένα κλικ στην οθόνη του υπολογιστή βλέπει την τουρκική μετάφραση).
3) Οι εκπαιδευτικοί Δημοτικού και Γυμνασίου επιμορφώνονται για 120 κατά μέσο όρο το χρόνο και τους επισκέπτονται τακτικά οι επιμορφωτές στα σχολεία τους. Δημιουργήθηκε επίσης το επιμορφωτικό υλικό «Κλειδιά και αντικλείδια», 34 βιβλιαράκια και σε ιστότοπο στο διαδίκτυο. Εκτός από σημαντικότερα ζητήματα της παιδαγωγικής και των μεθόδων διδασκαλίας, τα «Κλειδιά και αντικλείδια» πραγματεύονται σημαντικά ζητήματα σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών της μειονότητας, όπως οι κοινωνικές ανισότητες και οι επιπτώσεις τους στο σχολείο, οι πολλές εκδοχές της διγλωσσίας, οι ταυτότητες και οι ετερότητες, ο εθνοκεντρισμός, τα στερεότυπα που γεννούν τις διακρίσεις και άλλα.
Πρόσθετες ώρες στο γυμνάσιο.
Από το 2002 σε περίπου 20 γυμνάσια γίνονται 10 πρόσθετες ώρες την εβδομάδα, που παρακολουθούν γύρω στους 1.000 μαθητές. Διδάσκονται με τα βιβλία του ΠΕΜ από επιμορφωμένους εκπαιδευτικούς ελληνικά, μαθηματικά και φυσική. Φέτος σε 20 γυμνάσια παρακολούθησαν 912 μαθητές και δίδαξαν 115 εκπαιδευτικοί.
Τα αποτελέσματα του ΠΕΜ είναι σημαντικά, αποτελούν βεβαίως μέρος της γενικότερης κρατικής πολιτικής που το από το 1990 άνοιξε το δρόμο της ισονομίας και της ισοπολιτείας. Ας παρουσιάσουμε μόνο τα ποσοτικά και άρα απολύτως αντικειμενικά αποτελέσματα. Μέσα σε δέκα χρόνια (από το 1997) η πρόσβαση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση τετραπλασιάστηκε. Μέσα σε 4 χρόνια η πρόσβαση στο λύκειο έχει αυξηθεί κατά 60%. Η διαρροή από την υποχρεωτική εκπαίδευση το 2000 ήταν 65% και σήμερα που έχουν αποφοιτήσει οι πρώτοι μαθητές με το νέο πρόγραμμα έχει πέσει στο μισό. Είναι βέβαια ακόμη τεράστιο αν αναλογιστούμε ότι ο εθνικός μ.ό. είναι 7%. Αλματώδης είναι η εξέλιξη για τα κορίτσια.
Πολλές φορές, ιδίως από τη δεύτερη φάση το 2002 και ύστερα, ασκήθηκε στο ΠΕΜ κριτική ότι ασχολήθηκε να βελτιώσει μόνο το ελληνικό μέρος του σχολικού προγράμματος των μειονοτικών σχολείων, και δεν έκανε τίποτα για το τουρκικό μέρος. Σε αυτή την κριτική, θα θέλαμε να πούμε τα εξής. Είναι πράγματι μέρος της δημοκρατικής κοινωνίας σήμερα και της ευρωπαϊκής αρχής για την προστασία των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων που υπάρχουν και των γλωσσών που μιλιούνται από όλες τις μειονότητες στα ευρωπαϊκά κράτη. Και είναι πράγματι πρόβλημα, μια τόσο σημαντική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, όπως η πολιτική όλων των κυβερνήσεων στην οποία στηρίζεται το ΠΕΜ, να γίνεται για το ένα σκέλος ενός δίγλωσσου μαθητικού πληθυσμού και όχι και για τα δύο.
Από την άλλη μεριά, η παρέμβαση του ΠΕΜ στο τουρκικό σκέλος του προγράμματος των μειονοτικών σχολείων ήταν και είναι εξ αντικειμένου αδύνατη, νια πολλούς λόγους. Τα σχολικά βιβλία δεν ήταν δυνατό να τα αγγίξουμε, έρχονται από την Τουρκία, τους εκπαιδευτικούς του τουρκικού μέρους τους επιμορφώσαμε μαζί με τους εκπαιδευτικούς του ελληνικού την πρώτη φάση, αλλά από το 2002 και πέρα οι ίδιοι οι μειονοτικοί εκπαιδευτικοί ζήτησαν να επιμορφωθούν αποκλειστικά από πανεπιστημιακούς τουρκικών πανεπιστημίων, κάτι που ξεπερνούσε ως πολιτικό πρόβλημα το ΠΕΜ, και οι προσπάθειες να βρούμε συμβιβαστικές λύσεις, απορρίφθηκαν από όλους, και τους τότε υπευθύνους του Υπουργείου Παιδείας και τους εκπροσώπους και συλλόγους των μειονοτικών εκπαιδευτικών.
Μολονότι λοιπόν αναγνωρίζουμε ότι το ΠΕΜ είναι πρόγραμμα ελληνομάθειας και για να μεταρρυθμιστεί ένα δίγλωσσο εκπαιδευτικό σύστημα θα έπρεπε να μεταρρυθμίσει και τα δύο σκέλη, τα δύο σχολικά προγράμματα, τη διδασκαλία και των δύο γλωσσών, αυτό ήταν πέρα από τις δικές μας δυνατότητες.
Από την άλλη μεριά το Πρόγραμμα συστηματικά καλλιέργησε το σεβασμό στη μητρική γλώσσα και την πολιτισμική ταυτότητα των παιδιών της μειονότητας.
Έκανε πολλά για να εντάξει τα παιδιά στο σχολείο με την πλήρη ιδιότητα του πολίτη, να αλλάξει το σχολείο ώστε να νιώθουν σε αυτό τα παιδιά την αναγνώριση, την αποδοχή και το σεβασμό της γλώσσας και της ταυτότητας τους.
Συοτηματικά δίδαξε στις επιμορφώσεις τους εκπαιδευτικούς τη μεγάλη σημασία που έχει η μητρική γλώσσα για την εκμάθηση μιας δεύτερης γλώσσας αλλά και για τη μάθηση γενικά. Συστηματικά επί δέκα χρόνια διέδωσε επιστημονικές γνώσεις και επιστημονικά τεκμήρια που αποδεικνύουν ότι η αποδοχή και ο σεβασμός στη γλώσσα και την ταυτότητα των μαθητών έχει αποφασιστική σημασία για να μάθουν γράμματα.
Αποτέλεσμα αυτών των πολλών προσπαθειών και δείγμα μεγάλων αλλαγών στη Θράκη αποτελεί, νομίζουμε, το παράδειγμα που θα ακούσετε από τους συνεργάτες μας που φέτος οργάνωσαν και έφεραν σε πέρας τα σεμινάρια και τα μαθήματα τουρκικής γλώσσας. Είναι πολύ σημαντικό δείγμα αλλαγών ότι αυτά τα μαθήματα τουρκικής τα παρακολούθησαν κοντά 300 εκπαιδευτικοί, με στόχο να επικοινωνήσουν καλύτερα με τους μειονοτικούς μαθητές τους και να τους βοηθήσουν αποτελεσματικότερα να μάθουν ελληνικά.
Επίσης πολλά έκανε το ΠΕΜ έξω από το σχολείο για να αλλάξει την κατάσταση απομόνωσης των παιδιών της μειονότητας και να τα φέρει σ’ένα περιβάλλον πραγματικής διγλωσσίας και επαφής και συνεργασίας. Αυτό το έκανε στα Κέντρα στήριξης του ΠΕΜ, τα ΚΕΣΠΕΜ και τα Δημιουργικά Εργαστήρια Νέων, τα Δ.Ε.Ν..
Τα παιδιά στα ΚΕΣΠΕΜ ζουν και μαθαίνουν μέσα σε περιβάλλον όπου η συνύπαρξη ανάμεσα σε συμπολίτες με διαφορετική γλώσσα, θρησκεία και κουλτούρα είναι φυσική κατάσταση, έτσι τα παιδιά συνηθίζουν τη συνύπαρξη και μαθαίνουν τη συνεργασία. Η συμβίωση σε συνθήκες δημιουργικής εργασίας και διαλόγου, μέσα σε ατμόσφαιρα σεβασμού των διαφορών, αναγνώρισης των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων, εναλλαγής των γλωσσών, οδηγεί στην εκμάθηση της συνύπαρξης των διαφορών, στην κατάκτηση της συμβίωσης των ανομοιοτήτων.
Το ΠΕΜ δέκα χρόνια καλλιεργεί το σπουδαίο όραμα μιας Θράκης που θα είναι μια ανοιχτή κοινωνία, πολύγλωσση και πολυπολιτισμική, οικονομικά ανθούσα και με ψηλό μορφωτικό επίπεδο. Το σύνθημα του ΠΕΜ «Πρόσθεση, ΟΧΙ Αφαίρεση / Πολλαπλασιασμός, ΟΧΙ Διαίρεση» είναι κάλεσμα στη συμμετοχή σε αυτό το όραμα, γιατί οι πολλές κουλτούρες είναι μεγάλος πλούτος, οι πολλές γλώσσες είναι ανοιχτοί ορίζοντες του μυαλού, γιατί η συνύπαρξη και συνεργασία οδηγεί σ’ένα καλύτερο μέλλον.
Το πολιτισμικό μωσαϊκό φτιάχνει τις ομορφότερες εικόνες στην κοινωνία, όταν οι πολίτες του το ζουν σαν φυσική κατάσταση, αποτέλεσμα της «μεγάλης διάρκειας» της ιστορίας, σε αυτή τη γωνιά του κόσμου γύρω από τη Μεσόγειο που συμβιώνουν λαοί με ιστορία από τις αρχαιότερες της Ευρώπης. Η Θράκη από αυτή την άποψη είναι επαρχία που μπορεί να γίνει πρότυπο για ολόκληρη τη χώρα αλλά και για την Ευρώπη.
Η εποχή μας δε χρειάζεται ήρωες και πολεμιστές, χρειάζεται πολίτες ικανούς να εφευρίσκουν λύσεις στις διαφορές συμφερόντων ανάμεσα στα κράτη, τέτοιες λύσεις που να αποκλείουν τις συγκρούσεις και τη βία. Αρα χρειάζεται αυριανούς πολίτες ικανούς να κάνουν διαπραγματεύσεις και συμβιβασμούς, ικανούς να βρίσκουν συμμάχους, ικανούς να αναγνωρίζουν την ισοτιμία λαών και πολιτισμών, ικανούς να μη μένουν κλεισμένοι σ’ένα στενόμυαλο «εμείς» που εχθρεύεται και αποκλείει τους «άλλους», ικανούς στο διάλογο, ικανούς στις πολλές γλώσσες.
Αυτό το όραμα μιας Θράκης που θα είναι αύριο παράδειγμα για όλη την Ελλάδα και για την Ευρώπη, το εισηγούμαστε σε αυτό το συνέδριο σε όλους όσοι μας έκαναν την τιμή να είναι εδώ και τους προτείνουμε ο διάλογος, που κάνουμε από την αρχή έως την τελευταία στρογγυλή τράπεζα σε αυτό το συνέδριο, να ανοίξει σε ολόκληρη τη θρακική κοινωνία και να συνεχίσει μέχρι το όραμα να αρχίσει να παίρνει σάρκα και οστά».
Μελαχροινή Μαρτίδου - Ο ΧΡΟΝΟΣ